Grzyby jest to grupa organizmów jądrowych, zaliczana do królestwa (Mycota, Fungi) – jednego z pięciu królestw (zwierzęta, rośliny, Monera i Protista). Grzyby występują praktycznie wszędzie – na lądach, ale również w słodkich i słonych wodach. Najczęściej traktowane są jako szkodniki w budownictwie, leśnictwie czy sadownictwie. Od niedawna jednak coraz więcej mówi się o ich roli w regulacji ekosystemu, jako o organizmach, które rozkładają martwą materię, uwalniają mikro i makroelementy do obiegu w przyrodzie.  Do królestwa grzybów zalicza się około 14 000 gatunków grzybów wielkoowocnikowych z czego około 2000 to grzyby jadalne, a około 700 z nich ma właściwości prozdrowotne,  które zawdzięczają licznym związkom biologicznie czynnym. Grzyby są bogate w różnorakie substancje chemiczne tj. polisacharaydy, lektyny, kwasy tłuszczowe, lipidy, sterole, związki fenolowe i indolowe, karotenoidy, witaminy oraz mikro i makroelementy

Z punktu widzenia immunomodulującego, największe znaczenie mają β-glukany. Są to polimery składające się z cząsteczek do około 250 000 jednostek  β-D-glukozy, które są połączone wiązaniami 1β→3 lub 1β→4. Na rozpuszczalność β-D-glukanów wpływa jego struktura – im prostsza, tym lepsza rozpuszczalność.

Najwięcej β-D-glukanów zawierają ściany komórkowe drożdży takich jak Saccharomyces cerevisiae, Sclerotium glucanicum i Rhodotorula rubra, ale występują one również w w ziarnach zbóż oraz grzybach jadalnych. Tworzą tam wzmacniającą matrycę ścian komórkowych. Aktywność biologiczna tych związków zależy od ich struktury i masy cząsteczkowej.

Glukany dzielimy na:

• rozgałęzione β-1,3 glukany, które mają dużą masę cząsteczkową. Są to rozpuszczalne i nierozpuszczalne formy – pleuran, lentinian, grifolan i schizofyllan;
• β-glukany o niższej masie cząsteczkowej zawierające hydrofilowe grupy glukozy (karboksymetylo-glukan);

• drobnocząsteczkowe glukany (zymosan); 
• glukany nie posiadające aktywności farmakologicznej i biologicznej. 

β-glukany stymulują system immunologiczny człowieka poprzez aktywację makrofagów, monocytów oraz neutrofili, a to powoduje zwiększanie odporności organizmu na wirusy, bakterie, pasożyty i grzybice. Związki te nie mają możliwości wywierać wpływu na mikroorganizmy chorobotwórcze ale poprzez pobudzanie makrofagów doprowadzają do większego wytwarzania przez nie cytokinin, interleukin i oraz γ-interferonu.  β-glukany mają również możliwość zwiększania efektywności działania niektórych leków. 

β-glukany poprzez pobudzanie receptorów układu odpornościowego  są wykorzystywane do profilaktyki oraz wspomagania leczenia nowotworów. Związki te aktywują limfocyty T, a te z kolei niszczą komórki rakowe. 

Układ immunologiczny (in. układ odpornościowy) jest to układ określonych narządów, które mają możliwość bronić organizm przed infekcjami. Funkcje układu immunologicznego to przede wszystkim:
– rozróżnianie komórek, które są dla nas zagrożeniem od naszych własnych komórek

– obrona organizmu przed patogenami takimi jak bakterie, wirusy, grzyby oraz pasożyty;

– zapamiętywaniu antygenów, z którymi miał wcześniej do czynienia oraz błyskawicznego reagowania w sytuacji, kiedy ponownie zetknie się z tym antygenem (tzw. pamięć immunologiczna);

– przygotowuje metabolizm organizmu do obrony przed patogenami;

– przeciwdziała rozwojowi chorób nowotworowych.

W sytuacji, kiedy układ immunologiczny nie funkcjonuje jak należy dochodzi – w przypadku jego osłabienia do częstych infekcji organizmu, natomiast w sytuacji, kiedy jest nadreaktywny – do alergii oraz chorób autoimmunologicznych.

Działanie układu odpornościowego zmienia się w zależności od stanu zdrowia oraz wieku organizmu. Człowiek rodzi się z tzw. odpornością nieswoistą czyli inaczej wrodzoną lub naturalną. Polega na wywołaniu reakcji zapalnej, która stanowi pierwszą linię obrony. Jest ona wspomagana przez substancje mające możliwość niszczenia patogenów – śliny, soki żołądkowe czy łzy. W skład odporności wrodzonej należą również komórki nabłonka, komórki żerne, komórki dendryczne, limfocyty NK (natural killers) oraz krążące w krwi białka.

Odporność swoista czyli inaczej nabyta czy adaptacyjna skierowana jest przeciwko konkretnym drobnoustrojom i pojawia się dopiero po pewnym czasie (najczęściej kilku dniach) od kontaktu z drobnoustrojem chorobotwórczym. Składają się na nią przede wszystkim różne rodzaje limfocytów: limfocytów T cytotoksycznych, limfocytów T pomocniczych oraz Limfocytów B.

Ganoderma lucidum (Curtis) P. Karst, inaczej zwana Reishi lub Lakownicą żółtawą

Jest to podstawczak z rodziny żagwiowatych. Inne nazwy tego grzyba to Żagiew lśniąca, Wroślak lśniący, Lakownica lśniąca, Lśniak połyskliwy oraz Huba lakierowana. W Chinach grzyb ten znany i czczony od czterech tysięcy lat jako “ling qi” czyli roślina wzmacniająca duch lub roślina nieśmiertelności.

Jednoroczne lub kilkuletnie owocniki składają się z płaskiego, szerokiego kapelusza w kształcie nerki o średnicy od 3 do 30 cm i grubości 2-3 cm. Kolor kapelusza zmienia się wraz z wiekiem – od cytrynowożółtego, poprzez żółtoczerwony, purpurowy aż do barwy czerwono-czarnej. Powierzchnia kapelusza jest guzkowata i nierówna. Dorastający do 15 cm trzon jest również nieregularny, często powyginany o barwie ciemniejszej niż kapelusz. Zdarzają się osobniki nie posiadające trzonu – przymocowane bokiem do podłoża. Miąższ lakownicy jest korkowaty, nie nadający się do spożycia. Naturalnym siedliskiem Ganoderma lucidum jest Azja, Ameryka Północna i  Południowa oraz Europa. Grzyby te rosną na drzewach, zwłaszcza dębach powodując ich butwienie. W stanie naturalnym grzyb ten jest obecnie bardzo rzadko spotykany. Od lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia zaczęto hodować lakownicę w warunkach przypominających naturalne siedlisko grzyba. Jest to jednak proces skomplikowany, żmudny i wymagający znacznych nakładów finansowych.

Fot. Ganoderma lucidum

Substancje farmakologicznie czynne zawarte są zarówno w owocniku, trzonku zarodnikowonośnym jak i grzybni. Są to przede wszystkim proste i złożone węglowodany, aminokwasy, białka, sole nieorganiczne, triterpeny, związki sterydowe, lipidy, olejki eteryczne, alkaloidy, glukozydy, kw. askorbinowy, witamina B2 oraz jony Mg, Ca, Zn, i Fe, Mn i Cu. 

Badania wykazały, że najwięcej substancji leczniczych znajduje się w zarodnikach G. lucidum. Zawierają one cholinę, betainę, kw. palmitanowy, lignocerynowy, stearynowy, nonadekanowy, behenowy, pirofosfatydowy oraz ergosterol, tetrakozan, hentriakonatan i beta-sistosterol. Bardzo bogata w składniki farmakologiczne jest również grzybnia. Wyizolowano tam takie substancje jak wielocukry, alkaloidy, sterole, laktony oraz 120 różnych triterpenów w tym kw. ganodermowe, ganoderenowe, granolucydowe, lucydenowe oraz lucydon.

Immunostymulujące właściwości Reishi zawdzięcza przede wszystkim polisacharydom. Naukowcom udało się wyizolować ich ponad 150, ale cały czas prowadzone są badania w tym kierunku. spośród wspomnianych polisacharydów najważniejsze to β-D-glukany. związane z aminokwasami. są to biologicznie czynne wielocukry, które swą aktywność zawdzięczają dobrej rozpuszczalności w wodzie, dużym ciężarem cząsteczkowym oraz licznie rozgałęziona strukturą chemiczną. 

Najważniejszy β-D-glukany to nazwany G-l, arabinoksyglukanem czy GSG czyli Ganoderma lucidum spores glucan, Zawiera won w swoim składzie D-glukozę, która wykazuje działanie przeciwnowotworowe poprzez zdolność pobudzania makrofagów, które z kolei mają zdolność wytwarzania czynnika martwicy nowotworów TNF-alfa oraz interkulin. Z kolei inne β-D-glukany wykazujące działanie immunostymulujące posiadają w swoim składzie hetero cukrowe łańcuchy kwasu uronowego, mannozy, galaktozy, ksylozy oraz glikoproteiny. Badania wykazały, że polisacharydy zawarte w lakownicy są dużo lepiej przyswajalne drogą doustną, niż podawane za pomocą wstrzykiwań.

Drugą równie ważną grupą związków wykazujących działanie farmakologiczne są triterpeny, a zwłaszcza kwasy gandermowe. Te bardzo gorzkie w smaku związki wykazują działanie adaptogenne, przeciwnowotworowe, cytotoksyczne, przeciwalergiczne działają jako inhibitory enzymu przekształcającego angiotensynę, hamują syntezę cholesterolu oraz obniżają ciśnienie krwi. Przeprowadzone badania wykazały, że odpowiednie stężenie triterpenów (160 mg/ml) mogą nawet w 96% chronić mitochondria przed uszkodzeniem. Powierzchnie komórkowe u ssaków są też interaktywnym miejscem dla triterpenów.

Immunomodulujące oraz immunostymulacyjne właściwość mają również białka m.in. Ling Zhi-8, steroidy oraz organiczne związki germanu.

Liczne badania na zwierzętach potwierdziły farmakologiczne właściwości lakownicy. Przykładowo sterole zawarte G. lucidum są prekursorami hormonalnym. Ponadto triterpeny i sterole posiadają właściwości antyutleniające, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne,  z kolei RNA zawarte w grzybach Reishi wykazuje działanie przeciwwirusowe oraz stymuluje wytwarzanie interferonu. Zawarta w grzybach nukleotydy – guanozyna i adenozyna mają działanie przeciwzakrzepowe. Ponadto Adenozyna ogólnie poprawia żywotność organizmu poprzez tonizujące działanie na mięśnie, poprawę pracy kory nadnerczy czy działanie przeciwbólowe.

Wykazano, że wyizolowane bioaktywne zawarte  w G. lucidum składniki mają działanie tonizujące, modulujące i  stymulujące system immunologiczny organizmu. Przeprowadzone na zwierzętach doświadczalnych oraz badania in vitro wykazały, że grzyb Reishi wzmacnia aktywność komórkową poprzez pobudzenie produkcji i aktywności limfocytów, makrofagów, cytokin oraz komórek NK. Myszy, które przez 6 tygodni dostawały ekstrakty z wysoką zawartością aktywnych substancji z ekstraktów wodnych lakownicy żóltawej, miały dużo większą zawartość immunoglobulin IgG, IgM i IgA w surowicy, zwiększone wydzielanie cytokin oraz zwiększoną proliferację limfocytów.

Przeprowadzone w chinach badanie na 2000 pacjentów cierpiących na przewlekłe zapalenie oskrzeli wykazało, że podawanie stężonego wyciągu z G. lucidum u około 1200 osób znacznie przyspieszyło proces zdrowienia. Zawarte w wyciągach niektóre kw. ganoderowe, cyklooktosiarka oraz kw. oleinowy zapobiegają lub pomagają w przeciwdziałaniu reakcjom alergicznym poprzez poprzez hamowanie uwalniania histaminy. Badania na zwierzętach udowodniły, że podawanie skoncentrowanych wyciągów grzyba może zapobiegać szokowi anafilaktycznemu, pokrzywkom, atopowych zapalenia skory czy astmy.  

Badania kliniczne wykazały również, że podawanie wodnych wyciągów z lakownicy żółtej obniżyło liczbę limfocytów supresorowych oraz wywołało wzrost liczby limfocytów T, cytokiny IL-2, immunoglobuliny IgG oraz składnika dopełniacza C3. Zaobserwowano Przy tym większy apetyt pacjentów, ustąpienie osłabienia czy zwiększenie sił witalnych przy braku jakichkolwiek skutków ubocznych.

Nie można pominąć szerokiego działania przeciwbakteryjnego oraz przeciwwirusowego Ganoderma lucidum. Wyciąg z lakownicy żóltawej działa na bakterie z rodzaju Streptococcus, staphylococcus, Diplococcus, Klebsiella pneumoniae oraz Eshericha coli. Udowodniono również działanie antywirusowe przy takich schorzeniach jak opryszczka zwykła, mononukleozie zakaźnej czy wirus HIV.

W 1996 roku ukazała się praca Soo, która dotyczyła podawania grzyba Reishi pacjentom cierpiącym na różne dolegliwości przewlekłe. Byli to ludzie z różnych grup wiekowych oraz różnej płci. Badani cierpieli najczęściej na nowotwory, hemoroidy, bezsenność,  cukrzycę, dnę moczanową, problemy sercowo-naczyniowe, astmę, reumatyzm, nadciśnienie, hipercholesterolemię, bóle głowy, alergię skórną, problemy z nerkami, bolesne miesiączkowanie, zapalenie wątroby, liszaj, wrzody i nieżyt żołądka, zapalenie wątroby typu A, B i C, padaczkę i stres. Dawka najczęściej wynosiła 1-2 500-miligramowych kapsułek trzy raz dziennie. Kiedy po około 1-2 tygodniach otrzymano pożądany efekt, dawki zmniejszono do 2-3 kapsułek dziennie. Największą skuteczność uzyskano w leczeniu migreny i bólu głowy, reumatyzmu oraz dny moczanowej przy dawkowaniu 3 kapsułek trzy razy dziennie przed psikiem. Bardzo dobre efekty widoczne były przy regulowaniu niskiego lub wysokiego ciśnienia, eliminacji ataków astmy, oraz redukowaniu poziomu cukru we krwi.

Podczas badania dotyczących komórek pieczarki dwuzarodnikowej wykryto, że receptory   β-D-glukanu występują na na powierzchni leukocytów i monocytów u ludzi i zwierząt i przez to stymulują wytwarzanie przeciwciał. Efekt stymulujący β-glukanów prowadzi do uwolnienia limfokin, cytokinin, czynnika TNF oraz interferonu, co przekłada się na efekt przeciwwirusowy, przeciwbakteryjny oraz przeciwnowotworowy. Terapia Ganoderma lucidum może być wykorzystywana w połączeniu z chemioterapią, radioterapią oraz podczas rekonwalescencji po zabiegach operacyjnych. Immunomodulujący efekt może być również wykorzystany w profilaktyce AIDS oraz w innych zaburzeniach immunologicznych.

Dawkowanie Reishi zazwyczaj wynosi 3-15 g – w zależności od rodzaju schorzenia. Najbardziej popularną  formą przyjmowania wyciągu z grzyba są tabletki lub kapsułki, choć zdarzają się również wywary lub tinktury. Należy jednak pamiętać, że aby uzyskać pożądany efekt terapeutyczny powinny być to wyroby standaryzowane. Bardzo ważna jest też czystość produktu, ponieważ wzbogacanie produktu germanem może powodować jego toksyczność. Do tej pory nie odnotowano działań niepożądanych podczas stosowania kontrolowanych wyciągów z G. lucidum obserwowano jednak niewielkie działania uboczne występujące na początku terapii. Należały do nich bezsenność, zawroty głowy, pocenie się, wzdęcia, rozwolnienie, zaburzenia żołądkowe czy częste oddawanie moczu. Mogły one być skutkiem odtruwania organizmu i najczęściej ustępowały po kilku dniach terapii.  Lakownicy żółtawej nie należy natomiast przyjmować z lekami rozrzedzającymi krew, przed i po operacjach, przed porodem oraz przy niskim ciśnieniu krwi. 

Agaricus bisporus (J.E. Lange) Imbach – Pieczarka dwuzarodnikowa, Pieczarka ogrodowa, Pieczarka polna odmiana ogrodowa, Bedłka polna odmiana ogrodowa

Jest to gatunek grzybów z rodziny pieczarkowatych, który rośnie dziko oraz jest uprawiany na masową skalę. Jest to biały, szarawy lub brązowawy grzyb. Kapelusz o podobnym zabarwieniu ma średnicę od 4 do 10 cm. Nie dochodzące do trzonu blaszki mają zabarwienie od białych przez różowe z wiekiem zmieniające kolor do ciemnobrązowych. Trzon dochodzi do 8 cm wysokości i 3 cm grubości w kształcie walcowatym z pierścieniem. miąższ ma przyjemny zapach. Pieczarka dwuzarodnikowa nadaje się do jedzenia zarówno po obróbce cieplnej, jak i na surowo.

Jej naturalnym siedliskiem jest Ameryka Północna, Środkowa i Południowa, Azja, Australia oraz Europa. Rośnie na polach, łąkach, parkach oraz w miejscach nawożonych obornikiem – od maja do września. Jest również uprawiana na szeroką skalę na całym świecie.

A. bisporus oprócz walorów smakowych posiada szereg licznych substancji odżywczych oraz szereg aktywnych biologicznie składników. Grzyb ten ma dość wysoką, sięgającą 3,09% zawartość białka, 3,26% węglowodanów, 0,34% tłuszczów, witaminy B2, B3, B5 oraz niewielkie ilości witamin C i D. A. Grzyb ten charakteryzuje się bogactwem aminokwasów zarówno egzo-, jak i endogennych.

Dlatego też jest dobrym źródłem białek dla osób, które nie jedzą mięsa. W największym stężeniu występują alanina, kwas asparaginowy, arginina, leucyna, kwas glutaminowy, lizyna, fenyloalanina, prolina, seryna, tyrozyna oraz treonina. Zawartość poszczególnych aminokwasów zależy od wielu czynników – przede wszystkim od tego, w jaki sposób uprawia się pieczarkę, od tego, kiedy zbiera się grzyby oraz od sposobu przechowywania owocników.

Badania wykazały, że pieczarka dwuzarodnikowa wykazuje pozytywne działanie w chorobach nowotworowych. Substancjami, które mają takie właściwości są lektyny, a konkretnie Agaricus bisporus agglutinin (ABA). Są to proteiny lub glikoproteiny, które w komórkach grzybów mają za zadanie magazynowanie aminokwasów. Inną ich rolą jest prawdopodobnie ochrona komórek grzyba przed bakteriami oraz toksynami ze środowiska zewnętrznego. Liczne badania wykazały, że lektyny mają działanie immunomodulujące. Polegają one na działaniu przeciwnowotworowym oraz przyspieszają dojrzewanie komórek układu odpornościowego. Działanie przeciwnowotworowe zawdzięczamy zdolności hamowania podziałów komórkowych endotelialnych komórek nowotworowych bez jednoczesnego działania cytotoksycznego. Badanie wpływu lektyn an komórki raka okrężnicy wykazało, że Agaricus bisporus agglutinin zmniejsza ich adhezję międzykomórkową oraz spowalnia ich proliferację. Jest to spowodowane wiązaniem się lektyn z błonami komórkowym komórek nowotworowych.

Innym bardzo ważnym składnikiem pieczarki dwuzarodnikowej jest β-glukan, stanowiący składnik budulcowy ścian komórkowych grzybów. U kobiet chorych na nowotwory piersi podawanie β-glukanu wpłynęła na nasilenie proliferacji monocytów oraz zwiększenie ekspresji markera CD95 (receptora Fas) na ich powierzchni. Pobudzanie receptora powoduje zwiększenie wydzielania prozapalnych cytokin zwalczających komórki nowotworowe.

Z kolei ergosterol – organiczny związek z grupy steroidów, który u grzybów spełnia funkcje podobne jak cholesterol u ludzi jest kolejnym związkiem, który wykazuje działanie terapeutyczne. Wykazano, że podawanie ergosterolu chorującym na raka płuc myszom wpłynęło na zmniejszenie objętości i masy guza. Jest to mechanizm związany z hamowaniem neowaskularyzacji indukowanej przez komórki raka.

Występujące w pieczarce związki fitochemiczne czyli flawony i izoflawony mają za zadanie obronę przed patogenami oraz zwierzętami. Mają one również zdolność do inhibicji enzymu zwanego aromatazą, co u kobiet chorujących na raka gruczołu piersiowego powoduje spadek stężenia estrogenu. Wykorzystuje się to pomocniczo do leczenia estrogenozależnego raka gruczołu piersiowego.

Regularne spożywanie pieczarki może zwiększyć odporność organizmu na infekcje, zarówno wirusowe jak i bakteryjne. Wykazano, że osoby spożywające te grzyby mają wyższy poziom przeciwciał z klasy IgA w ślinie. Są to przeciwciała, które odpowiadają za błony śluzowe wyścielające układ oddechowy, układ pokarmowy oraz moczowo-płciowy. Poprzez zapobieganiu wnikaniu patogenów chorobotwórczych w głąb organizmu, stanowią pierwszą linię obrony przed nimi.

Badanie przeprowadzone na szczurach cierpiących na ostre zapalenie jelita grubego wykazało, że spożycie A. bisporus powoduje wzmożone wydzielanie interleukiny 23 (IL-23). Jest to cytokina biorąca udział w reakcjach immunologicznych, które skierowane są przeciwko patogenom jelit. Jej działanie polega na nieswoistej odpowiedzi immunologicznej oraz reakcji przeciwzapalnej. 

Cdn.