Co to jest insulinooporność?

Coraz częściej zgłaszają się do mnie na konsultację osoby, które mają zdiagnozowaną insulinooporność. Ponieważ jest to termin nie dla wszystkich jasny i przejrzysty – spróbuję wyjaśnić co to takiego i jakie są jej objawy. Zacznę od wyjaśnienia kilku pojęć, które będą pomocne w zrozumieniu z czym mamy do czynienia.

Glukoza i insulina – jak działają?

Glukoza to łatwo przyswajalny cukier prosty, który podstawowym źródłem energii dla funkcjonowania mózgu oraz mięśni. Glukoza jest składnikiem dwucukrów np. sacharozy czy laktozy oraz wielocukrów np. skrobii czy błonnika. Insulina jest to hormon wytwarzany przez komórki beta wysp Langerhansa. Rola insuliny polega na obniżaniu cukru we krwi. Antagonistą insuliny jest glukagon, którego zadaniem jest wzrost poziomu cukru we krwi. A jak to w rzeczywistości działa?

Trawienie węglowodanów zaczyna się już w jamie ustnej i dlatego glukoza szybko przenika do krwi. Kiedy wzrasta jej poziom, zadaniem insuliny jest wpuszczenie jej do komórki. Ponieważ glukoza dobrze rozpuszcza się w wodzie, a błony komórkowe zbudowane są z tłuszczu i białek, insulina ma problem, aby przeniknąć do komórki. Dlatego też na powierzchni każdej komórki znajdują się receptory insulinowe (zamek). Kiedy insulina (klucz) dotrze do receptora, otwiera się kanał dla cząsteczki glukozy i w wnika ona do komórki.

Wątroba i mięśnie – zapas energii w postaci glikogenu

Za utrzymaniem homeostazy glukozy prócz trzustki odpowiada również wątroba. Po spożyciu pokarmu trzustka dostaje impuls, aby wypuścić insulinę. Aby obniżyć poziom cukru we krwi, insulina wpuszcza glukozę do komórek, a wątroba zaczyna przekształcać glukozę w glikogen (zapasowy wielocukier). W ten sposób powstaje glikogen wątrobowy. Jedna cząsteczka glikogenu to 100 tys. cząsteczek glukozy. Wątroba może go magazynować do 70 g cukru w postaci glikogenu. Może ona również produkować glukozę w cyklu glukoneogenezy. Glikogen wątrobowy jest uruchamiany przy spadku glukozy we krwi. Jednak 70 mg glikogenu wystarcza na około 12-18 godzin.

Glukoza jest magazynowana również w mięśniach w postaci glikogenu mięśniowego. W zależności od ilości tkanki mięśniowej zawartość glikogenu waha się granicach 300-700 g. Jest to tzw. ustrojowy magazyn energii uruchamiany przy jej niedoborach. Mięśnie jednak nie lubią dzielić się glikogenem, pomimo tego że we krwi jest mała ilość glukozy.

Jak powstaje insulinooporność?

Jeżeli spożywamy zbyt dużą ilość węglowodanów lub spożywamy je zbyt często i nasz organizm nie jest w stanie poradzić sobie nadmiarem glukozy we krwi oraz komórkach. W tym celu wydzielana jest duża ilość insuliny, łączy się z receptorem na komórce i wpuszcza glukozę do jej wnętrza. Jeżeli w komórkach jest zbyt dużo glukozy, to próbują one się bronić przed jej nadmiarem i zmniejszają ilość receptorów na ich powierzchni, a następnie pozbywają się ich receptorów całkowicie. Sytuacja ta powoduje, że mamy zbyt duży poziom glukozy we krwi oraz wysoki poziom insuliny. Ponieważ trzustka cały czas dostaje sygnały, że pomimo wysokiego poziomu insuliny nie następuje spadek cukru, wytwarza jej jeszcze więcej. Stan ten nazywany jest heiperglikemią oraz hiperinsulinemią i prowadzi do insulinooporności.

Związek insulinooporności z otyłością i hormonami

Tkanka tłuszczowa jest jedyną tkanką, która do wchłaniania glukozy nie potrzebuje insuliny. Dlatego też efektem insulinooporności jest nadwaga lub nawet otyłość (najczęściej brzuszna). Komórki tłuszczowe wytwarzają substancje prozapalne, które jeszcze nasilają insulinooporność. Tkanka tłuszczowa uwalnia kwasy tłuszczowe do krwi zaburzając profil lipidowy. Skutkiem tego jest miażdżyca oraz zespół metaboliczny (trójglicerydy powyżej 150, zbyt niski HDL, nadciśnienie, otyłość brzuszna i cukier na czczo powyżej 100). Dodatkowo wątroba staje się odporna na insulinę więc nie odbiera sygnału, że we krwi jest wystarczająco dużo cukru i zaczyna produkować glikogen w procesie glukoneogenezy. Przeładowana insuliną krew wpływa na gospodarkę hormonalną, ma negatywny wpływ na jądra i jajniki (spadek testosteronu i zbyt wysoki poziom estrogenów – tzw. ginekomastia, zmniejszenie ilości i jakości nasienia, bezpłodność, PCOS u kobiet). Nawet przy niewielkiej porcji pożywienia trzustka wytwarza dużą ilość insuliny. Efektem tego jest hipoglikemia, która objawia się to drżeniem rąk, potami, chłodem i głodem. Wpadamy w tzw. błędne koło.

Objawy insulinooporności

• nadwaga i otyłość
• niska masa mięśni tzw. wiotkie ciało
• dysproporcje w budowie sylwetki, czyli odkładanie się tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha oraz ramion u kobiet i na piersiach u mężczyzn)
• przyrost masy ciała i problemy ze schudnięciem
• senność po posiłkach, zwłaszcza węglowodanowych
• napady głodu
• zaburzenia koncentracji i pamięci
• drżenie rąk
• spadki cukru
• częste podjadanie
• wysoki poziom testosteronu u kobiet
• niski poziom testosteronu u mężczyzn
• zaburzenia koncentracji i pamięci
• bóle głowy
• bóle stawów
• PCOS
• hirsutyzm (nadmierne owłosienie u kobiet).

Wbrew powszechnym opiniom przyczyną insulinooporności nie musi być tylko i wyłącznie objadanie się słodyczami czy spożywanie dużej ilości węglowodanów. Insulina wydziela się również, kiedy spożywamy nabiał. Ponadto bardzo istotna jest również częstotliwość spożywania posiłków. Do tej pory wśród większości dietetyków panuje przekonanie, że należy jeść często i małe porcje. Konsekwencją tego są częste skoki cukru i co za tym idzie wydzielanie się insuliny. Hormon ten wydzielany jest przez trzustkę również w momencie, kiedy pijemy słodką herbatę czy kawę, niezależnie od tego, czy słodzimy cukrem czy słodzikiem. W przypadku słodzików jest nawet gorzej, ponieważ nie rośnie po nich cukier tylko wydziela się insulina, co może w przyszłości doprowadzić do hipoglikemii reaktywnej, która poprzedza insulinooporność. Na insulinę ma również wpływ poziom kortyzolu w organizmie.

Insulinooporność a hipoglikemia reaktywna

Aby ustalić czy mamy do czynienia z hiperglikemią reaktywną czy już z insulinoopornością należy zrobić badanie krzywej cukrowej oraz krzywej insulinowej. Powinna być ona co najmniej 3-punktowa (w 3 pobraniach). Pierwsze pobranie to badanie poziomu glukozy i insuliny na czczo. Następnie wypija się roztwór wody z 75 g glukozy i powtarza się badanie po 1 godzinie. Trzecie badanie powtarza się 2 godzinach od wypicia wody z glukozą. Interpretacja wyników nie jest sprawą prostą i zależy od wielu czynników. Nie mniej jednak jeżeli insulina na czczo ma wynik dwupunktowy, to powinna się nam zapalić czerwona lampka. Jeżeli po godzinie poziom inuliny jest wysoki (powyżej 50), to również może oznaczać kłopoty. Podobnie jest w sytuacji, kiedy na czczo i po godzinie jest nisko, a znacznie podwyższa się po 2 godzinach. Niestety większość lekarzy rodzinnych uważa, że nie ma potrzeby robić krzywej insulinowej. Nie wiem, czy wynika to z niewiedzy czy może kosztów jakie ponosi przychodnia wystawiając takie skierowanie. Badanie tylko i wyłącznie krzywej cukrowej nie ma większego sensu, ponieważ daje błędny obraz sytuacji. Owszem, można w ten sposób potwierdzić lub wykluczyć cukrzycę, ale dopiero po 3-krotnym zbadaniu insuliny jesteśmy w stanie ustalić, czy mamy do czynienia z hiperglikemią, hipoglikemią czy cukrzycą.

Dieta przy insulinooporności lub hipoglikemii reaktywnej

A co w sytuacji, kiedy badanie wykaże hipoglikemię reaktywną lub insulinooporność? Przede wszystkim należy zmienić dietę. Zacznijmy od jedzenia 3 posiłków dziennie a nie 5. Wbrew temu, co się słyszy lub czyta w mediach najadanie się do syta nie powoduje tycia. Uczucie sytości na dłużej uzyskamy ograniczając węglowodany oraz zwiększając ilość tłuszczu i białka w diecie. Osoby, które nie mają problemów z trawieniem, powinny unikać węglowodanów prostych i zastąpić je produktami o niskim indeksie oraz ładunku glikemicznym. Bardzo dobre efekty w uwrażliwieniu komórek na insulinę daje stosowanie przez 3 miesiące diety ketogenicznej, ale już przy stosowaniu diety low carb czyli diety niskowęglowodanowej uzyskuje się bardzo dobre efekty.

Ponieważ osoby z hipoglikemią reaktywną mają problemy ze schudnięciem, uwrażliwienie tkanek na insulinę pomaga w zrzuceniu zbędnych kilogramów.

Podsumowując, insulinooporność to pierwszy sygnał ostrzegawczy – zanim rozwinie się cukrzyca typu 2, nadciśnienie i zespół metaboliczny.
Wczesna diagnoza i zmiana stylu życia pozwalają w pełni odwrócić ten proces.
Zadbaj o regularny sen, umiarkowaną aktywność fizyczną, redukcję stresu i świadome odżywianie. Twój organizm odwdzięczy się równowagą hormonalną i stabilnym poziomem energii każdego dnia.

Piśmiennienctwo:

1. Wierzbicka I. Insulinooporność – diagnostyka i dieta, Ajwen.
2. https://www.ajwendieta.pl/produkt/dostep-do-filmu-insulinoopornosc-diagnostyka-i-dieta/
3. https://www.ajwendieta.pl/produkt/dostep-do-filmu-wyklad-dlaczego-nie-moge-schudnac/
4. https://www.tlustezycie.pl/2013/02/fizjologiczne-apskety-odchudzania.html
5. https://www.tlustezycie.pl/2012/07/glikogen.html
6. https://www.tlustezycie.pl/2013/09/reaktywna-hipoglikemia-i.html
7. https://zpe.gov.pl/a/film-samouczek/DzXM6njup