Apiterapia („apis” – pszczoła i „terapia” – leczenie) to dyscyplina medyczna, która zajmuje się zastosowaniem produktów pszczelich do celów leczenia, rekonwalescencji oraz szeroko pojętej profilaktyki zdrowia. Przez ostatnich kilkadziesiąt lat zaobserwować można ogromne zainteresowanie produktami pszczelimi zarówno w profilaktyce zdrowia jak i leczeniu wielu schorzeń. Do produktów wytwarzanych przez pszczoły oraz częściowo przez nich przetwarzanych należą: miód, pyłek kwiatowy, pierzga, propolis, mleczko pszczele, jad pszczeli, wosk pszczeli, oraz mało znany czerw trutowy (pozyskiwany z żywych pszczół). Coraz bardziej powszechna również staje się tzw. uloterapia czyli wdychanie powietrza ulowego.
Najbardziej znany ludziom miód wytwarzany jest przez pszczoły z nektaru kwiatowego oraz spadzi. Skład chemiczny miodu zależy od gatunku rośliny, z której był zebrany nektar lub spadź. Miód jest mieszaniną węglowodanów – fruktozy (średnio 38%), glukozy (około 30%), dwucukrów: sacharozy (najmniej sacharozy zawiera miód wrzosowy i gryczany – 0,8%, natomiast najwięcej miód akacjowy – 7,7%), melitozy (około 5,4%) oraz trisacharydu – melecytozy (około 28%). Ponadto miody w zależności od odmiany zawierają niewielkie ilości aż 22 cukrów. Oprócz cukrów w miodzie znajdują się także kwasy organiczne, które wpływają na jego wartość, dojrzałość i walory smakowe. W największej ilości występuje kwas glukonowy, jabłkowy i cytrynowy. Kwasowość miodów wytwarzanych przez pszczoły w Polsce waha się pomiędzy 3,6 a 5,0. Najniższe ph mają miody gryczane, natomiast najwyższe miody akacjowe i rzepakowe.
Trzecie miejsce pod względem ilościowym zajmują związki azotowe – 0,6% w tym 0,5% białka. Największą wartość mają pochodzące z gruczołów ślinowych pszczół, pyłku kwiatowego lub spadzi enzymy. Zawartość związków mineralnych zależy od gatunku miodu .Najmniej jest ich w miodach nektarowych (0,05-0,5%), a najwięcej w spadziowych (około 1%). Mody zawierają stosunkowo mało witamin, olejków
eterycznych oraz związków fenolowych.
Pyłek kwiatowy zwany inaczej pyłkiem pszczelim czy obnóżem pyłkowym zbierany jest przez pszczoły z tzw. pylników umiejscowionych w kwiecie. Pszczoły wykorzystują pyłek jako źródło białka oraz wytwarzania mleczka pszczelego. Pyłkiem kwiatowym
karmione sąlarwy pszczele w okresie od czwartego do dziewiątego dnia życia oraz do.
Pyłek pszczeli charakteryzuje się bardzo bogatym składem chemicznym. Wśród węglowodanów, których zawartość wynosi około 31% znajdują się cukry redukujące, stanowiące 25,7% (fruktoza, glukoza, maltoza, turanoza), cukry nieredukujące (sacharoza, trehaloza) oraz cukry złożone (dekstryny, skrobia, celuloza). Najważniejszymi składnikami pyłku kwiatowego są białka,do których zaliczają się aminokwasy egzogenne oraz kwasy nukleinowe. Zawartość białek ogólnych to około23-24%. Pyłek pszczeli ma w swoim składzie wszystkie aminokwasy egzogenne, które są potrzebne do budowy białka ludzkiego. Ponadto w pyłku znajdują się kwasy nukleinowe i około100 enzymów.
Pyłek kwiatowy zawiera również lipidy i kwasy tłuszczowe (około 5,1%), związki fenolowe i triterpenowe (1,6%), witaminy (0,7%) oraz biopierwiastki (1,6).

Pierzga nazywana chlebem pszczelim wytwarzana jest przez pszczoły z pyłku kwiatowego. Jest to jedyne źródło białka dla pszczół. Skład pierzgi podobny jest do składu pyłku kwiatowego, ale jej składniki występują w innych proporcjach. Zawiera ona około 30% więcej białka (29,8%), węglowodanów (około 43%) oraz biopierwiastków (2,5%), ale około 80%mniej lipidów (1,1%). pierzga zawiera także odpowiedzialny za jej niską kwasowość kwas mlekowy (około 2%).

Propolis zwany również kitem pszczelim wytwarzany jest przez pszczoły z żywicy, wydzielin pączków kwiatowych i kory drzew a także różnych substancji żywicznych pokrywających łodygi i liście niektórych gatunków roślin. Propolis posiada bardzo bogaty skład chemiczny – znajduje się w nim około 300 substancji. Należą
do nich przede wszystkim: około 50 związków bioflawonoidów (7,5-10%), hydroksykwasy w tym około 20 związków fenolowych, estry aromatyczne (około 30 związków), olejki eteryczne, terpeny (0,5%), około 8% substancji lipidowch), wolne aminokwasy (około 17%), witaminy, enzymy, węglowodany, biopierwiastki oraz wosk pszczeli (w ilości około 20-25%). Dzięki swojemu składowi propolis posiada silne właściwości drobnoustrojowe (przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe i przeciwpierwotniakowe), antyoksydacyjne, immunostymulujące, przeciwzapalne oraz wykazuje aktywność chemoprewencyjną, cytostatyczną i proapotyczną.

Mleczko pszczele wytwarzane jest przez gruczoły ślinowe pszczół robotnic. Służy do karmienia larw w pierwszych dniach życia oraz matek pszczelich. W swoim składzie mleczko ma przede wszystkim białko w ilości około 13,5% i aminokwasy (około 3%), lipidy (3,7%), węglowodany (12%), kwasy organiczne (1,7%) a także śladowe ilości witamin, hormonów i pierwiastków.

Jad pszczeli zwany apitoksyną wytwarzany jest przez pszczoły robotnice oraz matkę pszczelą. Pszczoły zaczynają wytwarzać jad w 6-7 dniu życia, największa jego ilość wytwarzana jest pomiędzy 10 a 18 dniem, aby po 20 dniu życia pszczoły malała. Jad pełni rolę obronną przed innymi owadami, zwierzętami czy ludźmi. Matka pszczela używa żądła i jadu do pozbycia się rywalek z ula. W składzie chemicznym jadu pszczelego znajdziemy przede wszytkom melitynę występującą w ilości około 52%, enzymy, aminy biogenne oraz mikro i makroelementy.

Do najczęściej spotykanych chorób układu krążenia XXI wieku należą: niewydolność serca, miażdżyca tętnic, choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie tętnicze krwi, encefalopatia nadciśnieniowa, zapalenie mięśnia sercowego, żylaki i owrzodzenia kończyn dolnych, miażdżyca i hiperlipidemia, dusznica bolesna, stany pozawałowe, zakrzepowe zapalenie żył i arytmia.

Choroba niedokrwienna serca spowodowana jest zbyt małą ilością krwi, a za tym niedostatecznym zaopatrzeniem mięśnia sercowego na związki energetyczne i tlen. Przyczyną takiego stanu rzeczy jest choroba wieńcowa, zwana inaczej miażdżycą, na skutek której zmniejsza się przepływ kwi w naczyniach tętnicy obejmujące więcej niż 50-70% światła naczynia. Przyczyną choroby niedokrwiennej serca jest zbyt duże stężenie cholesterolu we krwi, nadciśnienie tętnicze, nadużywanie alkoholu, palenie papierosów, cukrzyca, nadwaga i stres. Na chorobę niedokrwienną serca choruje w Polsce około 1 miliona ludzi.Badania przeprowadzone z udziałem ludzi chorych na chorobę niedokrwienną serca polegały na podawaniu chorym miodu w ilości od 50-70 g dziennie przez okres dwóch miesięcy. Inna grupa badawcza dostawała 100-120 g dziennie przez okres od trzech tygodni. W obydwu grupach nastąpiło polepszenie samopoczucia, rozszerzenie naczyń wieńcowych, zmniejszyła się częstość kołatania oraz bólów w okolicy serca.Naukowcy badali również właściwości przeciwniedokrwienne pyłku kwiatowego. Odpowiada za to aminokwas arginina. Arginina rozszerza naczynia w tętnicach wieńcowych, oraz poprawia mikrokrążenie wieńcowe. Do badania zastosowano mieszaninę pyłku pszczelego z miodem w proporcji 2:10. Chorzy przez okres 30 dni dostawali codziennie na czczo po dwie łyżki mieszaniny miodowo-pyłkowej. Następnie robiono trzy miesiące przerwy i powtarzano kurację. Badania wykazały znaczną poprawę w samopoczuciu pacjentów, zwiększenie zdolności skurczowej i rozkurczowej serca, zmniejszenie bólów głowy a także zwiększenie wydolności fizycznej.

Badano również wpływ propolisu na chorobę niedokrwienną serca. W tym celu podawano chorym trzy razy dziennie po łyżce stołowej 10% propolisu na pół godziny przed posiłkiem. Leczenie trwało sześc tygodni i uzupełnione było podawaniem pyłku pszczelego, mleczka pszczelego raz jadu. Badani pacjencji deklarowali poprawienie się ogólnego samopoczucia, wzrost kondycji oraz aktywności fizycznej oraz zmniejszenie częstotliwości ataków duszności.

10-20 mg mleczka pszczelego podawane pod język 3-4 razy dziennie przez 3-4 tygodnie spowodowało ustąpienie arytmii serca, polepszenie nastroju, zmniejszenie intensywności i częstotliwości bólu serca.

Apitoksynoterapia została zastosowana u chorych na chorobę niedokrwienną. Stosowano użądlenia pszczół w okolicy serca oraz punktów akupunkturowych. Na przestrzeni sześciu tygodni zwiększano ilość użądleń od jednego do 8-10. Po tym czasie przez następne dwa miesiące kontynuowano 2-3 użądlenie dwa razy w tygodniu. Wszyscy pacjenci odczuwali zmniejszenie ataków duszności oraz poprawiły się próby wysiłkowe.

O nadciśnieniu tętniczym mówimy wtedy, gdy ciśnienie skurczowe jest wyższe niż 140 mm Hg, natomiast ciśnienie rozkurczowe przekracza wartości 90 mm Hg. Wyróżniamy nadciśnienie pierwotne, na które cierpi 90% pacjentów i trudno jest określić jego przyczynę oraz nadciśnienie wtórne, które jest związane z różnymi stanami chorobowymi. W badaniach ustalano, że przyjmowanie 100-120 g miodu dziennie przez co najmniej dwa miesiące obniża ciśnienie skurczowe i rozkurczowe krwi. Bardzo dobre wyniki dawało połączenia miodu z warzywami np. soku buraczanego w proporcji 1:1. Mieszaninę podawano pacjentom w ilości po pół szklanki przed posiłkami przez dwa miesiące. Również miód ordynowany za pomocą inhalacji powodował obniżenie ciśnienia skurczowego jak i rozkurczowego.

Podawanie 10 mg tabletek z mleczkiem pszczelim rano i w południe przez okres sześciu tygodni obniżało znacznie ciśnienie tętnicze krwi, eliminowało lub zmniejszało bóle głowy oraz poprawiało samopoczucie badanych pacjentów.

Bardzo dobre efekty w leczeniu nadciśnienia uzyskuje się po zastoswaniu propolisu. W badanej grupie podawano 30-40 kropli 30% ekstraktu propolisu trzy razy dziennie. U większości pacjentów obniżyło się ciśnienie krwi oraz polepszyło się samopoczucie. Podobne wyniki uzyskano w po podawaniu 10% ekstraktu.

Z kolej stosowanie jadu pszczelego powoduje zmniejszenie koło 20% ciśnienia skurczowego i rozkurczowego, zmniejszenie bólów głowy, rozdrażnienia ogólnego polepszenia samopoczucia, zmniejszeniem zadyszki i ustępowaniem bólów w okolicy serca. Jeszcze lepsze efekty uzyskiwane są w terapii skojarzonej z miodem i mleczkiem pszczelim oraz miodem, 10% roztworem propolisu, mleczkiem i pyłkiem pszczelim.

Miażdżyca tętnic jest chorobą spowodowaną odkładaniem się związków lipidowych w wewnętrznej ścianie tętnic oraz rozrostu tkanki łącznej, czego rezultatem jest stwardnienie tętnić. Następstwem takiego stanu rzeczy jest zawał serca lub udar mózgu. Podawanie od 100 do 140 g miodu nektarowego dziennie przez 1-2 miesiące lub 25-50 g w połączeniu z sokiem z cytryny w proporcji 1:1 i uzupełnione probiotykiem ze szczepem Lactobacillus lub Bififobacterium, przy ograniczeniu produktów zwierzęcych znacznie zmniejszało ilość blaszki miażdżycowej. Terapia miodem dawała również bardzo dobre efekty w obniżaniu cholesterolu całkowitego, frakcji LDL oraz trjglicerydów i białka C-reaktywnego.

Z kolei mieszanina pyłku kwiatowego z miodem w stosunku 2:10, podawana była w ilości dwóch łyżek preparatu raz dziennie przed posiłkiem przez miesiąc. Po trzymiesięcznej przerwie kurację powtórzono. Przeprowadzone po kuracji badanie u pacjentów pokazało, że o 43,5% obniżył się współczynnik zmian miażdżycowych. Obniżył się również cholesterol całkowity oraz lipidy ogólnie, natomiast nastąpiło zwiększenie ilości fosfolipidów.

Podawanie trzy razy dziennie po jednej tabletce z zagęszczonym ekstraktem propolisowym (0,3 g EEP) przez okres dwóch miesięcy chorym na miażdżycę, spowodowało obniżenie poziomu cholesterolu całkowitego oraz trójglicerydów.

Również stosowanie apitoksynoterapii dało bardzo dobre efekty w leczeniu chorych na miażdżycę. Pacjencji byli żądleni w okolicy punktów akupunkturowych, które wpływają na działanie naczyń serca, wątroby oraz nerwu trójdzielnego. W 85,2% przypadków stwierdzono obniżenie poziomu cholesterolu we krwi oraz poprawienie się jakości życia.

Podsumowując produkty pszczele towarzyszą człowiekowi od 50-60 tys. lat p.n.e. W Starożytności stosowano je w wielu schorzeniach – papirus Ebersa z ok. 1500 r. p.n.e. dowodzi, że Egipcjanie stosowali miód, propolis i wosk w dolegliwościach przewodu pokarmowego oraz dolegliwościach skórnych. Współcześnie pomimo bardzo dobrze rozwiniętej medycyny konwencjonalnej coraz więcej ludzi sięga po produkty pszczele, które są łatwo dostępne, tanie a ich stosowanie nie powoduje skutków ubocznych. Dodatkową zaletą stosowania produktów pszczelich jest możliwość połączenia ich z terapiami naturalnym lub konwencjonalnymi. Takie połączenie ma często działanie synergistyczne i znacznie przyspiesza powrót do zdrowia. Produkty pszczele mogą być również stosowane w profilaktyce zdrowia oraz stanowią wzbogacenie i urozmaicenie diety.

Bibliografia:

1. Czarnecki R.; Pszczeli pyłek kwiatowy w Apiterapii; Kraków, 2017
2. Czarnecki R.; Propolis w Apiterapii; Kraków, 2017.
3. Jasicka-Misiak I., Kafarski P.; Chemiczne markery miodów odmianowych; Wiadomości chemiczne, 2011, 65, 9-10.
4. Kędzia B., Hołderna-Kędzia E.; Apiterapia, leczenie miodem i produktami pszczelimi; Warszawa 2023.
5. Kędzia B., Hołderna-Kędzia E.; Produkty pszczele w leczeniu chorób serca i układu krążenia; Warszawa, 2015.