Pieprz metystynowy (Piper methysticum)
Jest to gatunek z rodziny pieprzowatych znany jako kava kava. Pochodzi z wysp zachodniego i południowego Pacyfiku. Pieprz metystynowy osiąga wysokość do 4,5 metra. Dochodzące do 15 cm liście przypominają kształtem serce. Kwiaty są barwy kremowobiałej zebrane są w cylindryczne kłosy.
Tradycyjnie stosowany jest w zmniejszaniu lęku, ale ostatnio zaczęto badać go pod kątem zmniejszania skutków menopauzy. Badano 40 kobiet będących w wieku około 52 roku życia. Pacjentki przez 12 tygodni przyjmowały kava kava standaryzowany na 60 mg kawalaktonów. Po około czterech tygodniach stosowania preparatu odnotowano zmniejszenie lęku oraz poprawę samopoczucia w porównaniu do grupy przyjmującej placebo. U obydwu grup stwierdzono gastryczne skutki uboczne – u 10% stosującej preparat z kava kava oraz u 15% stosującej placebo.
Z kolei inne badania obejmowały kobiety w wieku 45-60 lat. Grupa 20 kobiet przez 8 tygodni otrzymywała codziennie preparat kava kava zawierający 210 kawalaktonów, natomiast druga grupa placebo. U pacjentek przyjmujących pieprz metystynowy wystąpiła wyraźna poprawa samopoczucia w porównaniu z grupą kontrolną. Tutaj również u obu grup wystąpiły skutki uboczne tj. bóle brzucha, drżenie, niepokój oraz senność. W grupie przyjmującej kava kava – u 4 kobiet, natomiast w grupie przyjmującej placebo u 6 kobiet.
Jeszcze inne badanie przeprowadzono na 24 kobietach w wieku około 69 lat, mających objawy menopauzy oraz 16 kobietach po owariektomii w wieku około 51 lat. 13 kobiet z będących w okresie menopauzy przyjmowało estrogen oraz progesteron oraz 100 g wyciągu kava kava standaryzowanego na 55% kawainy. 11 pacjentek po zabiegu owariektomii przyjmowało sam estrogen oraz wyciąg z pieprzu metystynowego. Natomiast trzecia grupa składająca się z 9 kobiet, będących w okresie fizjologicznej menopauzy przyjmowało estrogen i progesteron, a 7 sam estrogen. Po 6 miesiącach zaobserwowano wyraźne zmniejszenie stanów depresyjnych w grupie przyjmujących estrogen i progesteron w połączeniu z pieprzem metystynowym w stosunku do grupy placebo.
Skutkami ubocznymi stosowania kava kava mogą być reakcje alergiczne i zapalenie skóry, niepokój, rozszerzone źrenice, problemy żołądkowe, zapalenie wątroby, nasilenie wpływu alkoholu, barbituranów oraz benzodiazepin.
Korzeń lukrecji (Glycyrrhiza spp.)
Jest to bylina z rodzaju bobowatych, obejmująca aż 36 gatunków. roślina ta występuje w Europie, Azji, kilka gatunków w Australii oraz w Ameryce Północnej I Południowej.
Lukrecja gładka (glabra) jest mało ozdobną rośliną, dorastającą do 2 metrów wysokości. Ciemnozielone, skórzaste i nieparzystopierzaste liście posiadają długą łodygę, na której szczycie znajduje się pierzasty kwiatostan z fioletowymi kwiatami. Surowcem lekarskim jest jasnożółty korzeń który tworzy podziemne rozłogi sięgające nawet do kilku metrów.
W medycynie chińskiej Glycyrrhiza glabra. oraz Glycyrrhiza uralensis stosowany jest w chorobach kobiecych, obrzękach oraz do wzmacniania i uzupełniania Qi. Lukrecja jest ziołem, które wchodzi w skład wielu suplementów stosowanych w okresie menopauzy.
Przeprowadzono badanie, które miało porównać trzy gatunki z rodzaju Glycyrrhiza i wytypować gatunek o największej skuteczności i bezpieczeństwie. Badania jednak nie wykazały jednoznacznie, który z gatunków wykazuje najsilniejsze właściwości w zwalczaniu skutków menopauzy.
Krotalaria gładka (Crotalaria pallida)
Powszechnie znana jako krotalaria gładka, to gatunek rośliny kwitnącej z rodziny bobowatych. Krzew ten osiąga wysokość około 1,5 m. Gruba łodyga jest owłosiona i ma podłużne rowki. Liście są trójlistkowe, z ogonkami o długości 2–8,5 cm, listkami o wymiarach 3–13 x 2–5 cm, eliptyczne do odwrotnie jajowatych. Kwiaty są żółte, często z czerwonawo-brązowymi żyłkami, zebrane w grona o długości 15–40 cm, każdy zawierający 20–30 kwiatów. Owoce mają wymiary 3-5 x 0,6-0,8 cm, 30-40 nasion, są w kształcie serca, 3 x 2 mm, są błyszczące, cętkowane w kolorze ochry i ciemnoszarozielone lub brązowe.Występuje przede wszystkim w Brazylii i stosowana jest tam w medycynie ludowej jako środek przeciwzapalny, przeciwbakteryjny,
przeciwgrzybiczy, w obrzęku stawów (korzenie) oraz jako środek czerwiopędny (liście).
Surowcem do badań były wysuszone liście ekstrahowane etanolem. Stwierdzono obecność stigmasterolu, który wykazywał największą aktywność estrogenną ale również flawonów pochodnych apigeniny, luteoliny oraz fenolokwasów, które również wykazywały aktywność estrogenną ale w mniejszym stopniu. Co prawda surowy wyciąg wykazywał właściwości mutagenne, ale po oczyszczeniu i wyizolowaniu stigmasterolu oraz frakcji dichlorometanowej autorzy badania doszli do wniosku, że można go wykorzystywać w preparatach stosowanych leczeniu czy zapobieganiu osteoporozie spowodowanej niedoborem estrogenu u kobiet w wieku menopauzalnym.
Arcydzięgiel chiński (Angelica sinensis)
Arcydzięgiel zwany również dzięglem chińskim jest gatunek z rodziny selerowatych, występujący naturalnie w kilku prowincjach chińskich. Osiąga wysokość 50-100 cm. posiada najczęściej jedną podłużnie bruzdowaną łodygę zakończoną nieregularnym, kolistym baldachem. Jego pierzaste liście są koloru ciemnozielonego. Surowcem leczniczym jest korzeń palowy, rozgałęziający się na co najmniej 10 stożkowatych korzeni. Ma on kolor żółtawobiały lub żółtawobrunatny.
W tradycyjnej medycynie chińskiej stosowany jest do odżywiania krwi oraz stymulacji procesów krwiotwórczych, poruszania zastoju krwi oraz łagodzenie związanego z tym bólu oraz odprowadzania wilgoci i wiatru. Z tego powodu zalecany jest podczas menopauzy, nieregularnym miesiączkowaniu, braku miesiączki. Ze względu na to, że zwiększa poziom energii i dobrego samopoczucia, nazywany jest chińskim żeń szeniem. Angelica sinensis jest podstawą wielu preparatów stosowanych na objawy menopauzy. Pomimo powszechności tego zioła, brak jest jednak badań, które potwierdziłyby skuteczność tego zioła w działaniu na receptory estrogenowe. Jedno z nich przeprowadzono na 71 pacjentach w wieku 46-58 lat, u których od co najmniej sześciu miesięcy nie wystąpiła miesiączka. Badane kobiety miały podwyższony poziom FSH, przynajmniej 14 wyrzutów gorąca w ciągu dnia. Grupa 35 kobiet zażywała tabletki zawierające 4,5 grama korzenia arcydzięgla, natomiast grupa kontrolna licząca 36 kobiet dostawała placebo. Badanie nie potwierdziło, że A. sinensis zmniejsza uderzenia gorąca, natomiast co ciekawe w obydwu grupach wystąpiły skutki uboczne terapii – bóle głowy, odbijanie się i fermentacja.
Skutkami ubocznymi przyjmowania arcydzięgla chińskiego są nadwrażliwość na światło, krwawienia oraz interakcje z antykoagulantami.
Wiesiołek dwuletni (Oenothera biennis L.)
Jest to roślina pochodząca z gatunku wiesiołkowatych. Pochodzi z Ameryki Północnej, ale w tej chwili występuje na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Dorasta do 150 cm wysokości. Owłosiona łodyga zgina się przed okresem kwitnienia. Odziomkowe liście są odwrotnie jajowate liście przylegają do ziemi, natomiast liście łodygowe są podługowato lancetowate. Żółte kwiaty mają silnie gruczoły kwiatostan. Produktem fitofarmaceutycznym są nasiona, z których wytwarza się olej.
56 kobiet w wieku 45-57 lat i będących w okresie menopauzalnym poddano badaniu, które miało zweryfikować tezę, że wiesiołek zmniejsza pocenie się oraz wyrzuty gorąca. Kryterium wyboru pacjentek opierało się na podniesionym stężeniu gonadotropin, wyrzutów gorąca pojawiających się minimum 3 razy dziennie oraz przez 6 ostatnich miesięcy nie wystąpiła miesiączka. 28-osobowa grupa pacjentek dostawała 4 kapsułki dziennie, które zawierały 500 mg oleju z wiesiołka oraz 10 mg witaminy E. Natomiast druga grupa dostawała 4 kapsułki zawierające 500 mg parafiny. U kobiet, które przyjmowały olej z wiesiołka odnotowano zmniejszenie się liczby uderzeń gorąca. Nie było to jednak efekt znamienny statystycznie. W obydwu grupach kobiet pojawiły się skutki uboczne. W grupie kobiet badanych, u 3 pojawiły się nudności, natomiast w grupie kobiet przyjmującej placebo, u 4 pojawiła się biegunka.
Oprócz wymienionych skutków ubocznych podczas przyjmowania oleju z wiesiołka mogą pojawić się bóle głowy. Prawdopodobnie wchodzi on również w interakcje z lekami przeciwzapalnymi, β-blokerami, lekami przeciwpsychotycznymi, przeciwpadaczkowymi kortykosteroidami, antykoagulantami.
Jest to mała, drzewiasta i liściasta roślina o liściach o długości 20 cm z rozgałęziającymi się łodygami i drobnymi, owłosionymi korzeniami. Liście są podłużne, owłosione od spodu i mogą osiągać długość 20–40 cm. Kwiatostan jest brązowy i ma długość 5–6 cm.
L. pumila stosowana jest w ginekologi w zaburzeniach menstruacyjnych oraz po terapii poporodowej jako środek kurczący macicę. wykorzystuje się do tego ekstrakt wodny z korzeni lub całego ziela. W Labisia pumilla obecne są flawonoidy, saponiny i triterpeny. Prawdopodobnie ma ona działanie ochronne w osteoporozie menopauzalnej wywołanej niedoborem estrogenu. jej działanie, podobnie jak działanie estrogenu polega na utrzymaniu równowagi pomiędzy kształtowaniem się kości a ich resorpcją. Badanie in vivo przeprowadzone na szczurach potwierdziło wysuniętą tezę, że wyciąg z L. pumila jest pomocny w zapobieganiu oraz leczeniu osteoporozy, która jest spowodowana niedoborem estrogenu.
Rzepik szczeciniasty (Agrimonia pilosa L.)
Jest to gatunek z rodziny różowatych, występujący we wschodniej, południowo-wschodniej i północnej części kontynentu azjatyckiego. Rozgałęziona łodyga o wysokości 50-150 cm pokryta jest długimi włoskami. Nieparzystopierzaste liście w dolnej części również są pokryte sztywnymi, długimi włoskami. Żółte, drobne kwiaty zebrane są w grona.
Roślina ta wykazuje właściwości przeciwnowotworowe, przeciwzapalne, przeciwutleniające. Za pomocą testów in vitro przeprowadzonych z użyciem wyciągu A. pilosa wykazano, że wiąże on receptory estrogenowe. Dlatego też sugeruje się możliwość stosowania tej rośliny w ginekologii w leczeniu schorzeń pomenopauzalnych oraz zapobieganiu objawom spowodowanym deficytem estrogenu z powodu procesu menopauzy.
Masha hari (Justicia pectoralis var. stenophylla)
Justicia pectoralis to zioło z rodziny Acanthaceae. Jest to roślina powszechnie używana w Ameryce Środkowej. Stosowana jest w takich schorzeniach jak stany zapalne, bolesne miesiączki, leczeniu chorób gruczołu krokowego, a nawet podczas ciąży. Substancją leczniczą w J. pectoralis jest kumaryna.
Ponieważ jak do tej pory nie potwierdzono zdolności J. pectoralis w zmniejszaniu przykrych objawów menopauzy, przeprowadzono badania, aby potwierdzić lub zaprzeczyć tej tezie. Prawdopodobnie metanolowy wyciąg z mata hari działa jak agonista progesteronu i estrogenu. Wykazuje on także aktywność przeciwzapalną. Potwierdzono również przeciwzapalne działanie rośliny, za które odpowiada umberiferon oraz kumaryna.
Czarnuszka siewna (Nigella sativa L.)
Jest to gatunek z rodziny jaskrowatych. Czarnuszka pochodzi z Turcji i Iraku, ale w tej chwili występuje już dziko w całym basenie Morza Śródziemnego. Łodyga czarnuszki dochodzi do 40 cm wysokości. Jej liście są podwójne, nitkowatych, równowąskich odcinkach. Kwiaty mają jasne zabarwienie – od białego do bladobłękitnego.
Przeprowadzono badanie dotyczące wpływu czarnuszki siewnej na profil lipidowy kobiet w wieku menopauzalnym. Badanie potwierdziło korzystny wpływ nasion N. sativa na zawartość cholesterolu całkowitego, HDL, LDL i triglicerydów. Dodatkowo wykazano korzystny wpływ czarnuszki na ciśnienie krwi oraz glikemię.
Korzeń żeń-szenia (Panax ginseng C.A. Mey)
Żeń-szeń koreański jest to bylina z rodziny araliowatych. Występuje powszechnie w północnych Chinach, Korei, Wietnamie i na Syberii Wschodniej. Jest to nieduża, cieniolubna roślina rosnąca w lasach. Z ponad podobnych do kasztana liści unosi się owocostan, który zawiera kilkanaście czerwonych jagód. Surowcem fitoterapeutycznym jest palowy korzeń, który czasami może przyjmować fantazyjne kształty.
Na 384 kobietach, które miały przynajmniej 6 wyrzutów gorąca przez minimum 3 dni w tygodniu przeprowadzono badanie mające sprawdzić wpływ przyjmowanie żeń szenia na samopoczucie. Przez 16 tygodni pacjentki przyjmowały 200 mg korzenia żeń-szenia lub placebo. Odnotowano ogólne lepsze samopoczucie u kobiet przyjmujących P. ginseng – zmniejszyły się objawy depresji oraz polepszyło się samopoczucie. Jednocześnie wystąpiły skutki uboczne zażywania preparatu – zaburzenia przewodu pokarmowego, bóle głowy oraz senność. Z pozostałych skutków ubocznych można zaobserwować bezsenność, krwawienie z pochwy, wzrost libido, nabrzmiałe piersi, epizody maniakalne. Wchodzi również interakcje z oksydazami, inhibitorami monoaminowymi oraz zwiększa efekt leków hipoglikemizujących Może również odpowiadać za wywołanie syndromu Stevensa—Johnsona.
Niepokalanek pospolity (Vitex agnus-castus L.)
Niepokalanek zwany również pospolitym, zwyczajnym lub pieprzem mnisim, jest to roślina z rodziny jasnotowatych. Występuje na terenie północnej Afryki, zachodniej i środkowej Azji oraz południowej i wschodniej Europie. Jest to nieduże, ozdobne drzewko przypominające wiśnię. Liście są naprzeciwległe i dłoniasto – złożone. Kwiaty koloru niebieskiego lub jasnofioletowego zebrane są w skrętki. Surowcem leczniczym jest owoc.
Badania wykazały, że niepokalanek wpływa na działanie przysadki mózgowej, zwiększa wydzielanie hormonu luteinizującego oraz zmniejsza wydzielanie hormonu folikulotropowego. Efektem tego jest zwiększenie wydzielania progesteronu oraz zmniejszenie wydzielania estrogenu. Dlatego też jest chętnie stosowany podczas nieregularnych miesiączek w okresie okołomenopauzalnym lub przy objawach takich jak PMS. Jego działanie przypomina działanie dopaminy, dlatego łagodzi objawy depresji, poprawia sen oraz hamuje nadmierny apetyt.
U niektórych osób niepokalanek może powodować wysypkę. Nie wolno go przyjmować razem z neuroleptykami oraz w czasie ciąży i karmienia piersią.
Siemię lniane
Jest to surowiec leczniczy pozyskiwany z Lnu zwyczajnego (Linum usitatissimum L.). Są to płaskie 2-3 milimetrowe nasiona o szaro brązowej barwie. Po namoczeniu kilkukrotnie zwiększają swoją objętość i zmieniają kolor na brązowy.
Jest to najlepsze i najlepiej dostępne źródło lignanów – związków fitoestrogennych. Badania wykazały, że u kobiet spożywających ten surowiec leczniczy dochodzi do pozytywnych zmian w gospodarce hormonalnej – wzrasta poziom estradiolu. Działanie siemienia jest porównywalne do zmian zachodzących podczas przyjmowania izoflawonów sojowych. Jednocześnie stanowi one alternatywę dla spożywania soi. Poza silnym działaniem fitoestrogennym lignany mają silne działanie przeciwnowotworowe, są znakomitymi przeciwutleniaczami oraz pomagają chronić układ sercowo-naczyniowy. Są również doskonałym źródłem błonnika oraz kwasów tłuszczowych omega-3.
U osób spożywających siemię lniane nie odnotowano żadnych skutków ubocznych, ale może ono zaburzać wchłanianie niektórych leków.
Posumowanie
Menopauza jest jednym z etapów kobiecego życia. Od tego jak kobieta będzie przechodziła menopauzę w dużej mierze zależy, stan zdrowia ale również styl jej życia. Współczesne kobiety, żyją dłużej, ale również dużo szybciej i intensywniej niż ich przodkinie. Mamy lepszą opiekę lekarską, ale tempo współczesnego życia oraz zanieczyszczenie powietrza, wody i żywności powodują, że coraz więcej z nas choruje na choroby cywilizacyjne. Nie bez znaczenia jest również stres (również ten oksydacyjny), który otacza nas ze wszystkich stron i wdziera się w nasze życie. Współczesna medycyna nauczyła nas także, że na każdą najmniejszą niedogodność w naszym życiu bierzemy tabletkę. Nie chcemy się źle czuć, nie chcemy, aby nas bolało. Chcemy natomiast być zawsze piękne i młode. Medycyna allopatyczna jest w stanie nam to wszystko zapewnić, bez względu na to jakie przyniesie to w przyszłości skutki.
Tematem niniejszej pracy było wykazanie skuteczności ale również bezpieczeństwa stosowania ziół w menopauzie. Przedstawione w pracy rośliny lecznicze stosowane w okresie menopauzy w większości przypadków potwierdzają ich korzystne działanie lecznicze. Opisane surowce: Pluskiwca groniasta (Cimiciguga raemosa L.), Soja (Glycine max L.), Maca (Lepidium meyenii Walp.), Koniczyna łąkowa – koniczyna czerwona (Trifolium pratense L.) Cyclopia spp. (miodokrzew), Rabarbar ogrodowy (Rheum raponticum L.), Ostropest plamisty (Silybum marianum L.), Pieprz metystynowy (Piper methysticum), Korzeń lukrecji (Glycyrrhiza spp.), Krotalaria gładka (Crotalaria pallida), Arcydzięgiel chiński (Angelica sinensis), Wiesiołek dwuletni (Oenothera biennis L.), Labisia pumila, Rzepik szczeciniasty (Agrimonia pilosa L.), Masha hari (Justicia pectoralis var. stenophylla), Czarnuszka siewna (Nigella sativa L.), Korzeń żeń-szenia (Panax ginseng C.A. Mey), Niepokalanek pospolity (Vitex agnus-castus L.) oraz siemię lniane mają znaną lub spodziewaną aktywność estrogenną. W większości przypadków mamy jeszcze zbyt mało badań, aby w pełni wykorzystywać fitoestrogenne właściwości roślin. Prawdopodobnie wyizolowane z roślin leczniczych substancje mają inne działanie niż te same substancje stosowane z całą rośliną lub jej częścią. To by tłumaczyło, dlaczego stosowane od kilku tysięcy lat zioła są cały czas wykorzystywane lokalnie w problemach związanych z okresem okołomenopauzalnym.
Istotnym problemem jest również mała popularyzacja ziołolecznictwa. Współczesne koncerny farmaceutyczne przeznaczają olbrzymie środki finansowe na badania nowych, szybko działających i łatwo dostępnych leków. Badania nad produktami zielarskimi są mało opłacalne i przez to zaniedbywane. Co prawda na rynku dostępnych jest wiele preparatów i suplementów ziołowych, nie są one w żaden sposób kontrolowane.
Produkty zielarskie standaryzowane są droższe od tych nie podlegających kontroli. Ludzie często kierują się reklamą i ceną. Niestety niska cena najczęściej wiążę się z niską wartością, dlatego większość ludzi twierdzi, że zioła nie działają w takim stopniu jak leki. Ponadto na działanie ziół trzeba poczekać czasami kilka miesięcy, a cierpliwość nie jest dla współczesnych ludzi mocną stroną.
Dosyć dużym problemem jest również zbadanie ziół pod kątem interakcji z lekami a nawet żywnością. Na preparatach złożonych czy pojedynczych ziołach z reguły nie zamieszcza się możliwych interakcji. Niektóre połączenia mogą być bardzo niebezpieczne, dlatego producenci suplementów opartych na ziołach powinni mieć obowiązek umieszczania takich informacji.
Piśmiennictwo:
Oleszczuk T. (2023); O menopauzie. Czego ginekolog Ci nie powie; Pascal, Bielsko-Biała
https://www.czytelniamedyczna.pl/2641,fitoestrogeny-rola-prozdrowotna-i-zawartosc-w-produktach.html
https://www.czytelniamedyczna.pl/2505,fitoestrogeny-w-miejsce-hormonow-syntetycznych.html
https://www.czytelniamedyczna.pl/566,menopauza-a-terapia-fitohormonalna.html
https://www.czytelniamedyczna.pl/717,menopauza.html
https://www.czytelniamedyczna.pl/512,problemy-okresu-menopauzy-mozliwosci-terapii.html
https://www.czytelniamedyczna.pl/5401,wybrane-rosliny-lecznicze-stosowane-w-menopauzie.html
https://www.czytelniamedyczna.pl/4100,zastosowanie-roslin-leczniczych-w-menopauzie-cz-i.html
https://www.czytelniamedyczna.pl/4193,zastosowanie-rolin-leczniczych-w-menopauzie-cz-ii.html
Błaszczyk T. (2015); Leczę ziołami chińskimi tom 1,2,3; Proherba, Sobótka
Kleine-Gunk B. (2010); Wydwanictwo Lekarskie PZWL, Warszawa
Northrup C. (2020); Mądrość menopauzy; cojanato?, Warszawa